~By: Robert Suanlian, M.A
HON SIAMTU, tankhetu theilou leh singbul-suangbul bia a om Paite Zomite kum zabi 20 (20th century) bul vel in, Pa Pathian in Tanchin Hoih/Tangthu Pha (Gospel) khovak hon musak ta. Tuni’n, ei Manipur a teng te ngial in Gospel centenary melmu in, kong bangkim a Pathian’ hon panpihna/vualzawlna te tung ah kipahthu gen in, Centenary Lopna neih isawm uhi. Praise the Lord! Hibang kal ah, ei Gam a Tanchin Hoih hong tun, hong kithehdalh leh saptuam hong piankhiak leh khantouh dan saulou itheih ding in ko’n gelh khia hi. Mihing theihna bukimlou ahihmanin, gelh khelh om khak aleh, ki ngaidam ding in iki ngen masa hi. Huan, ‘Saptuam’ chih thumal kizatna teng E.B.C. Saptuam genna ahi deuh.
1886 (21 September) : Carnaevon, Wales, U.K. khua ah Watkin R. Roberts (‘sap tangval’) piang hi.
1907: Kha khanlohna khawmpi ‘Keswick Convention’ kichi U.K. ah om a, huai a R.A. Torrey thugenna a’pan Roberts piangthak.
1908 (14 October) : Kha mangthang awlmohna jiak in, Roberts in Welsh missionari nupa, Dr. Peter Fraser leh Mary Catherine hon jui in, Aizawl hong tung
Tua hun lai a imi-isate dinmun tamlou:
(a) Singtang loubawl leh samah galmat a nekzong ahi uh. (b) Hausa vaihawm a khosa ahi ua, ‘buhsun’ leh ‘saliang’ tuh hausate a pe jel uh. Huan, samat-galmat athang mahmah. (c) Dawi leh kau abia ua, adiak in ‘Sumtawng’. Kumteng in, kithoihna ding in ganta leh buhle-bal tampi a seng gige uhi. (d) Lauhna in pumdim ua, ‘sianglou’ a tamsak mahmah uh. (e) Lai simthei-gelhthei a omkei ua, a mawl petmah uhi.
1910 (7 May) : Unau Vaiphei-te lak a gingtu masapen, Thangkai leh Lungpau Aizawl ah laizil ding in hoh ua. Amau lamkaih in, Watkin R.Roberts leh Mizo gingtu thak (Savoma, Vanzika leh Thangchingpuia) nitampi painung un, Hmar bial a Senvon khua hongtung uh. Hiai mun ah, Tanchin Hoih gen pan ua, skul leng pankhia uh. A Mission min uh: Thadou Kuki Pioneer Mission (T.K.P.M.).
1913 (January) :Thadou Kuki Pioneer Mission a Field Superintendent ding in R. Dala (Mizo gingtu) guan in om. Aman Senvon pansan in sem hi.
1914 (26 December) : T.K.P.M. annual assembly masapen Hmar bial a Senvon khua ah om. Hiai ah sawltak-skulpu (evangelist-teachers) 24 ordain in om a, Paite kampau mite lak ah, Kangjam (Phaitong) Hausa Ailian Guite tapa, Thangvang (1871-1960) vatel hi. Amah bial ding in ‘Guite Kual’ piak in om hi.
1915 (March) : Thangvang in Phaitong, Thanlon sub-division ah Paite bial adia mission skul masapen pankhia. A kha loh Rs. 5/- ahi. A kithei tan in, a skul naupangte lak a tel khenkhat te: Mangzachin (chief of Phaitong), H. Taivel, Pausing, Saihrang (Saia), Lamgin (T. Jam Khothang’ pa) leh D. Khaizalian. Aman Pathian thugen toh thuah a, 1915-16 kim mah in Phaitong ah biak inn leng pankhia hi.
Tua nung a i Gam a khua khenkhat a skul patkhiat a omte (leh patkhiat kum uh):
Hanship (1924), Bungpilawn (1924), Palkhuang (1924), Mualnuam (1925), Sialbu (1927), Lungchin (1931), Aibulawn (1942), Hiangtam Lamka (1935), Kaihlam (1944) leh Lungthul (1950).
1924 : T.K.P.M. min ‘North East India General Mission’ (N.E.I.G.M.) in khek in om a, India mal-suah pumpi a mission pawlpi hong suak hi.
1929-30 : N.E.I.G.M. in buaina lianpi tuak. N.E.I.G.M. nasemte’n lawh mulou ua, London & Philadelphia Council (mission hq.) ah complaint uhi. Watkin R. Roberts in mission nasemte lawh ding negu, chih ngohna jiak ‘Field Director’ ahihna a’pan tawpsak in om hi. Roberts nungzuite’n (atam zaw Hmar kampau ahi uh) ‘Independent Church of India’ (I.C.I.) pankhia ua (4 April 1030), a tuam in om uhi.
N.E.I.G.M. a omte bel H.H. Coleman, General Secretary, Home Board/Council nuai ah om uhi. Compound Superintendent (or missionari) tuh Paul Rostad ahi (1929-50).
N.E.I.G.M. a General Secretary dinmun na len khenkhat-te hiaite ahi uh:
H.H. Coleman (1930-47), Frank C. Benson (1948-58), T.E. Paul (1959-69), R.A. Cattermole (1970-74)
Missionari-te/Compound Superintendent khenkhat-te: Paul Rostad, Royal C. Paddock, A.L. Hart leh Dinwiddie, H. Nengzachin, Lalthaliana, K. Singson, Douzapao1930 : Vialphung in ‘Paite Singtungbu’ (A, AW, B, CH, zilna) bawlkhia a, Paite kampaute lak a, masapen suak.
1930 (1 July) : N.E.I.G.M. headquarters Lakhipur (Cachar, Assam) a’pan Mission Compound, Churachandpur ah suan in om hi. Tua hun lai in, N.E.I.G.M. nuai a pawl tuamtuam te’n Lushei Labu leh Bible biakna leh assembly/meeting ah zang uhi.
1936-39 : H. Nengzachin laisiangthou sin ding in U.S.A. ah zin a, Paite kampau te ding in America gam mu masapen ahi. Aman India hong kik khit chiang in, Paite Kristian Labu (1941), Sintung Bu (1947) leh Thukhun Thak leh Sam (1951) bawlkhia.
1943 : Goukholian in pastor ordination mu a, Paite kampau mite lak a pastor masapen suak hi.
1948 : N.E.I.G.M. sung ah nambing khanlawhna (ethnic awakening) hong uang panpan ta. Hiai in, mahni pau ngaihnatna liansak.
Thanglung (recording secretary) in Lungthulien assembly a’pan assembly thupukna-te (resolutions) amah pau (Hmar) in gelh lut hi. Hiai hun vel mah in, politiks pawlpi tuamtuam (Mizo Union, Kuki Union leh Khul Union) pat khiak in om.
1948 (9-12 January) : N.E.I.G.M. in Lungthulien, Tipaimukh subdivision ah annual assembly nei. Hiai assembly ah N.E.I.G.M. mite, nambing tenna et in, bial pumpi 5 a khenzak in om. Paite khawmpi palai (delegate) te’n hibang a nambing a kikhenna dia nasep (communal divide) deihlou ua, nang uhi. Himahleh, hiai bang a thupukna a om teitei ziak in, Paite palai-te lungkim lou uh.
1948 (5-7 March) : Paite kampau N.E.I.G.M. heutu te’n Sialbu khua ah emergency meeting sam ua, N.E.I.G.M. assembly Saikot khua a 1949 a om pen boycott uhi.
1949 : Paite kampau N.E.I.G.M. heutu te’n Kaihlam khua ah assembly nei in, ‘Paite Presbytery’ kichi saptuam pawlpi pankhia uhi (Hiai min tuh ‘Manipur Christian Convention’ (M.C.C.) chi in 1950 kum in khek ahi). Hiai hunlai a Standing Committee a heutute hiaite ahi uh:
Chairman: Goukholian, Secretary: Kaineng, Treasurer: Vungthawn, Members: Pausing, Khualthang, Pumkhothawn, Lianphung, Nengthawn & D. Khaizalian
1951 : M.C.C. kumsim khawmpi Pearsonmun ah neih ahi. Hiai ah Frank C. Benson, N.E.I.G.M. Home Board a General Secretary hong tel a, aman M.C.C. in N.E.I.G.M. Home Board, U.S.A. direct a zop ding phalsak hi.
1952 : ‘Dorcas Pawl’ kichi Mission Compound ah patkhiak ahi. Pankhe tute: H. Nengzachin, P.K. Englian, Tunvum & Mrs. Paddock.
1954 : ‘Sunday School Committee’ patkhiak ahi. Pankhe tute: H. Nengzachin (chairman), Siamkung, P.K. Englian, Vungthawn & Vaikam.
1961 : Suakhnun (mahajon) in Phatna Labu ‘Suangmantamte’ bawlkhia.
1963 : Saptuam in ‘Convention Press’ ichih kilei khia hi. ‘Printing Press Committee’ heutu-te: G. Jamgin (chairman), Helthawn, Thangkhogin, Khaivum, Goupum, Laljem, Tunkhokam & Taivel.
1965 : ‘Kristian Tuailai Pawl’ kichi patkhiak ahi. Pankhe tute:
Vungthang (chairman), S. Kamgou, Ginkhokam, Haukhomang, Nengzatun & H. Vungzamang. ‘School Committee’ patkhiak ahi.
Pankhe tute: T. Jam Khothang, G. Khamkam, Thuamvung, Pumzachin, Khualsiam, Liankhohau & Vung D. Tombing. G. Khamkam panlakna toh Saptuam thukizakna (magazine) masapen ‘Saptuam Palai’ kichi bawlkhiak ahi. Hiai tuh tuni a ‘Kristian Thukizakna’ ichih ahi.
1966 : Lamka khopi ah Paite kampau mi bangzahhiam in biakna pawlpi/saptuam thak
‘Kris Saptuam’ (Church of Christ) kichi pankhia uh. ‘Evangelical Literature Committee’ kipan hi.
1967 : ‘Missionary Board’ kichi patkhiak ahi. Pankhe tute:
Suakhnun (chairman), Khaivum, Piangzathang, Roukhum & Nengzatun.
1970 : ‘Biakna Late’ kichi bawlkhiak ahi.
1971 : T. Jam Khothang in Mualnuam khua a kumsim khawmpi ah pastor ordination ngah hi. 1984 : N.E.I.G.M. headquarters Mission Compound a’pan Nehru Marg, Lamka ah suan in om hi 20 April in Mualkoi khua ah saptuam/biakna pawlpi thak ‘Presbyterian Church in India, Reformed’ patkhiak in om hi. A heutu: Vung D. Tombing ahi.
1986 : E.C.C. Saptuam in gamdang fund panpihna tellou a, mahni khe a din panta hi.
1992 (June) : E.C.C. Delhi kikhopna Push Vihar ah patkhiak ahi. Heutu masate: G. Damsomthang (chairman), T. Tuanmuanthang (vice chairman), G. Hausuanthang (Secretary), T. Khamkhansuan (Fin. Secretary) leh G. Khamkhanpau (Treasurer).
1995 E.C.C. Delhi pastor masapen ding in Paukhanmang Guite seh in om. Amah nung a pastor hong pang te:T. Tunson (1999-2005), Khamkhanchin Ngaihte (2006-2009) & V.Nenglian (2010- ).
1997 : Saptuam kumsim khawmpi in E.C.C. pen N.E.I.G.M./E.C.C.I. zom nonlou a, Baptist World Alliance zom ding in thupukna bawl (13 Dec’ember). Saptuam min leng ‘Evangelical Baptist Convention’ (E.B.C.) kichi ta hi.
2000 (11 November) : E.B.C. Delhi biak inn L. Khamkholun, Executive Secretary, E.B.C. in latkhiakna nei.
2004 (25 January) : E.B.C. Delhi ah ‘Mission Centre’ B. Luaichinthang, Executive Secretary in latkhiakna nei.
2010 (25 April) : E.B.C. Central Delhi biakna patkhiak ahi. E.B.C. Delhi local pastor, V. Nenglian in biakna honna nei hi.
2010 (7-8 May) : Saptuam pumpi in Gospel Centenary Lopna nei in; Delhi ah, Southern Manipur Gospel Centenary Celebration Committee makaihna nuai ah saptuam/fellowship bangzah hiam in ki zang khawm ta.
